De kwal, die mooie gifmenger

Fascinerend, kleverig, gevaarlijk, elegant... Kwallen zijn bijzondere wezens. Maar kennen we ze eigenlijk wel echt?

méduse dorée à nausicaa

Waar zijn kwallen van gemaakt?

De kwal is een dier dat drijft. Ze zwemmen maar kunnen niet weerstaan aan zeestromingen, en daarom worden ze geklasseerd als plankton.

  • Kwallen kunnen steken, net als hun naaste verwanten, zeeanemonen en koralen. Wetenschappers klasseren ze ook onder de neteldieren of cidaria (van het Griekse knidèknidè, wat brandnetel betekent).
  • De kwal is een heel oud zeedier. Er werden fossielen van 600 miljoen jaar oud ontdekt in Australië. Sommige van deze fossielen zijn afkomstig van de voorouders van de kwallen, de zogenaamde Ediacaria.
  • Er zijn meer dan 9000 soorten stekeldieren, waaronder een paar honderd soorten kwallen.

Kwallen zijn ongewervelde dieren waarvan het lichaam voor 95 tot 98% uit water bestaat. Deze eigenschap geeft ze een gelatineachtig uiterlijk en zorgt ervoor dat ze goed kunnen drijven.

Het lichaam van een kwal is vrij zacht en heeft de vorm van een paraplu die zich sluit, waardoor het water aan één kant wordt afgestoten en de kwal naar de andere kant wordt voortgestuwd.

We onderscheiden drie delen:

  • een rende paraplu die min of meer transparant is
  • een manubrium in het midden van de paraplu
  • tentakels bestaande uit stekende cellen, cnidocyten genaamd. Het zijn als het ware miniatuur-harpoengeweren, die elk verbonden zijn met een gifreservoir. Elke kwal heeft er zo duizenden.

Kwallen hebben geen hersenen, hart, longen of kieuwen. Ze ademen door hun lichaamswand. Ze hebben echter wel een spijsverteringsstelsel, met tussen de tentakels een mond, en ook een maag, spieren en zenuwen.

Hun zenuwstelsel is een eenvoudig netwerk van cellen: aan de rand van de paraplu bevinden zich evenwichtsorganen, een zogenaamd rhopalium, en lichtgevoelige organen, hun zintuigen.

Kwallen variëren in grootte en vorm: sommige zijn bijna onzichtbaar voor het blote oog, terwijl andere indrukwekkend groot zijn.

De kleinste soort heeft een diameter van slechts enkele millimeters. De grootste kwal, de gele haarkwal (Cyanea capillata), heeft een paraplu met een diameter van meer dan 2 meter en tentakels die wel 50 meter lang kunnen worden. Deze kan honderden kilo's wegen!

Hoe planten kwallen zich voort?

Ondanks hun zeer primitieve voorkomen hebben kwallen een complexe levenscyclus.

Bij een aantal soorten geven de mannelijke en vrouwelijke kwallen hun geslachtscellen af in het open water, waar deze elkaar willekeurig ontmoeten. Op dat moment vindt de bevruchting plaats en er wordt een eitje gevormd dat vervolgens evolueert in een kwal.

Maar bij veel andere soorten is de voortplanting complexer en verloopt deze in twee fasen: een vaste fase en een vrije fase.

Daarbij ontstaat uit het eitje een kleine larve die door de stroming wordt meegevoerd tot hij zich op de bodem nestelt: dit wordt de vaste fase genoemd. Bij het wisselen van de seizoenen gaat de poliep over naar de tweede fase, de vrije fase. De poliep gaat zich dan opsplitsen in een stapel kleine kwallarven die zullen uitgroeien tot kwallen.

Na deze periode begint de poliep opnieuw te groeien voor een volgende cyclus. In dit stadium kunnen de poliepen zich ook opsplitsen door knopvorming.

Kwallen en biotechnologie

Kwallenfilters om plastic afval uit ons water te verwijderen



Kwallen hebben allerlei toepassingen: visvoer, kunstmest of zelfs filters voor microplastics! Het GoJelly-project, gefinancierd door de Europese Unie, probeert het vermogen van kwallenslijm om microplastics te binden te gebruiken om vervuiling te bestrijden.



Overbevissing en de opwarming van de oceaan doen de kwallenpopulaties groeien. Tegelijkertijd is plasticvervuiling een van de belangrijkste problemen waarmee de oceanen worden geconfronteerd: er zou zich al meer dan 150 miljoen ton plastic afval hebben opgehoopt en elk jaar komt er naar schatting tot 12,7 miljoen ton bij!



Het Europese GoJelly-project maakt op ingenieuze wijze gebruik van de toename van het aantal kwallen om het probleem van de microplasticvervuiling aan te pakken. Met behulp van kwallenslijm willen de GoJelly-onderzoekers een biofilter ontwikkelen voor microplastics, die zou kunnen worden gebruikt in zuiveringsinstallaties en vervuilende fabrieken. Projectonderzoekers bestuderen ook andere duurzame toepassingen van kwallen, bijvoorbeeld als voedsel voor het kweken van vissen, als meststof voor de landbouw of als bron van collageen voor cosmetica.

Mythologie

Door hun vreemde vorm kregen kwallen de naam van een legendarische figuur. In de Griekse mythologie was Medusa namelijk een van de drie Gorgonen, gevleugelde monsters met het lichaam van een vrouw en slangen als haardos.

Met haar ogen veranderde ze haar tegenstanders in een stenen beeld. Perseus versloeg ze door haar hoofd af te hakken, en uit haar bloed werd Pegasus geboren, het gevleugelde paard.

Het was Linnaeus de wijze die een overeenkomst zag tussen de golvende bewegingen van de slangen op het hoofd van Medusa en de tentakelbewegingen van dit zeedier.

Waarom zijn er kwallen in Nausicaá?

Ze bevinden zich in het midden van de planktonruimte, omdat ze een heel mooi voorbeeld zijn van wat plankton eigenlijk is. Je hoeft alleen maar te zien hoe ze worden meegevoerd door de stroming, tussen twee wateren zweven of naar de oppervlakte zwemmen om te begrijpen wat plankton is.



Ze vormen een belangrijke schakel in de voedselketen omdat ze kleine kreeftachtigen, vissen en zelfs andere kwallen vangen. Ze zijn ook een voedingsbron voor tal van zeedieren zoals zeeschildpadden.

Welke kwallen zijn er in Nausicaá?

Momenteel worden verschillende soorten kwallen in de reserves van Nausicaá grootgebracht door de verzorgers.

De oorkwal Aurelia aurita

De oorkwallen, in het Engels ‘moon jellyfish’ genoemd, behoren tot de familie Ulmaridae. Ze leven in alle oceanen, en we vinden ze ook in het Nauw van Calais. Oorkwallen voeden zich met klein dierlijk plankton.

In Nausicaa eten ze kleine garnalenlarven, artemia genaamd, die speciaal worden gekweekt als voedsel voor de kwallen. De larven van artemia hebben een zalmroze kleur. Doordat de maag van de oorkwallen transparant is, verkleurt deze als ze de larven eten. Ze zijn te zien in de tentoonstelling ‘Over kusten en mensen’.

De Pacifische zeenetel: Chrysaora fuscescens

De Pacifische zeenetel is een soort die leeft in de koude wateren van de noordelijke Stille Oceaan. Deze behoort tot de familie Pelagiidae en de paraplu kan een diameter van 30 cm bereiken.

Deze kwal onderscheidt zich van andere kwallen door zijn goudkleurige tinten en zijn dieet dat bestaat uit zoöplankton, vis en garnalen. Hij is te zien in de tentoonstelling ‘Reis op volle zee’.

De blauwpuntkwal: Phyllorhiza punctata

Deze gevlekte kwal komt oorspronkelijk uit Australië, maar hij komt ook voor rond de Hawaïaanse eilanden, in het Caribisch gebied, in Zuid-Californië en in de Golf van Mexico.

Deze behoort tot de familie Mastigiidae en de paraplu kan een recorddiameter van 70 cm bereiken. Hij is te herkennen aan zijn witte vlekken en zijn voorkomen van een ‘drijvende bel’.

De blauwe haarkwal: Cyanea Lamarckii

De blauwe kwal, wiens Umbrella varieert in grootte van 15 tot 30 cm, kan tot 800 fijne, haarachtige tentakels hebben. Deze kunnen tot 25 keer de diameter van de umbrella hebben;

cyanée bleue

Veelgestelde vragen over kwallen

Kwaltentakels bestaan uit stekende cellen (cnidocyten) die gif bevatten. Als deze cellen in contact komen met de huid van zwemmers of vissen, injecteren ze hun gif met behulp van een soort miniatuurharpoen, wat jeuk veroorzaakt. Doordat de cnidocyten aan de huid blijven kleven en gif blijven injecteren ontstaat een branderig gevoel.

Dit is de techniek die ze gebruiken om hun prooi te vangen: ze houden ze vast met hun tentakels en verlammen ze met gif alvorens ze op te eten.

Kwallensteken zijn erg pijnlijk maar niet altijd gevaarlijk voor mensen. Zelfs al is de jeuk ernstig, wrijf niet met je hand over de wond. Als er nog cnidocyten aan zitten kan je ze immers overbrengen en zo ook je hand verbranden. Je mag de jeukerige plek ook niet met zoet water afspoelen. Dit kan de verbranding verergeren door het verschil in osmotische druk.

De juiste techniek is afspoelen met zweewater, er zand op leggen en laten drogen. Wrijf vervolgens met een kaart (een bankkaart bijvoorbeeld) over de jeukerige plek om de stekende cellen te verwijderen en spoel opnieuw af met zeewater. Tot slot is het, om pijn te verminderen, aanbevolen om de plek te verwarmen, met heet water van maximaal 45 graden of met een haardroger, omdat de warmte het gif uitschakelt. Vergeet niet om de wond te desinfecteren.

Wat je zeker niet moet doen: alcohol gebruiken, afspoelen met zoet water, krabben of op de wonde plassen.

De Middellandse Zee, Australië, de Golf van Mexico, Japan of de Baltische Zee... Kwallen zijn overal. Ze houden van warm water en de stijging van de oceaantemperatuur bevordert hun groei en verlengt hun voortplantingsperiode. Ze profiteren ook van vervuiling door kunstmest, omdat dit de voortplanting bevordert van het plankton dat ze eten. En dankzij de overbevissing hebben ze minder natuurlijke vijanden.

Tijdens het voortplantingsseizoen kunnen er zwermen van kwallen ontstaan die enkele vierkante kilometers zee kunnen bedekken.

De kwal Turritopsis nutricula heeft de bijzondere eigenschap dat hij zijn verouderingsproces kan omkeren. Hij kan zijn cellen verjongen en van het kwallenstadium terugkeren naar het poliepstadium, zelfs nadat hij geslachtsrijp is geworden.

Deze zeldzame eigenschap maakt hem in theorie, vanuit biologisch perspectief, onsterfelijk.

Andere artikelen

koningspinguïn

Wat zijn de verschillen tussen alken en ...

Biodiversiteit 5mn

Hoe kun je ze duidelijk onderscheiden? En waar leven deze vo...

Biodiversiteit op volle zee: wie leeft e...

Biodiversiteit 8mn

De volle zee strekt zich uit voorbij de kust, vanaf de limie...

quelles menaces pour l'ours polaire ?

Hoe kunnen we de bedreigde ijsbeer redde...

Biodiversiteit 4mn

De ijsbeer wordt soms beschouwd als een zeezoogdier.